Рейтинг@Mail.ru
Эйгэ

.

Эйгэ


Билигин
сайтка 1 киһи
баар

Биллэриилэр Сонуннар Кэпсэтии

Сотору:
9 күнүнэн: 02.11.2017 Былыттаах кун буолла5ына кыьына ичигэс.
         
    

Халла Сүүрүк туһунан

Мин суруйааччы Сэмэн Тумат “Иэс төлөбүрэ” диэн кинигэтигэр былыргы Халла сүүрүк ат туһунан суруйбутун ааҕан баран, Халла Сүүрүк дьиҥнээх иччитэ буоларбынан, туох да эбиитэ, киэргэтиитэ суох кырдьыгынан суруйар санаа киирдэ. Ити Быччыыка Федулов диэн суруйар киһилэрэ – мин бииргэ төрөөбүт убайым. Дьиҥнээх аата Федулов Егор Николаевич-Быччыыка.

Халла Сүүрүк Хоптоҕо нэһилиэккэ Пинигин Михаил Романович диэн киһиэхэ 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. Мэхээлэ Пинигин ити аты тыйыгар ат гынаары айааһаан миинэр. Өлөҥнөөх диэн сиргэ Сөөйүк Сүөдэр диэн ыалга баран сылдьар, онно киирбитэ Халла Хабырыыс баар эбит. Халла – эппит-тыыммыт, элбэх саҥалаах киһи. Мэхээлэ Пинигин: “Дьэ, Мэхээлэ, аппытын сакалааттаһан сүүрдүөх”, – диэн хаайар. Халла Хабырыыс Булуччах диэн кыратык сүүрэр аттаах. Хаайан-хаайан, Мэхээлэ сөбүлэҥин ылан, сааскы ириэһин күҥҥэ икки биэрэстэ сиргэ Халла биэс саһааны манньа биэрэр – кутурук ыраастыах буолан. Дьэ, сирдэрин икки биэрэстэни мээрэйдээн сакалааттаһаллар. Ол икки ардыгар ат сүүрдэллэр үһү диэн дьон муста охсоллор. Халлалаах Мэхээлэ аттарын миинэн түһэр биэтэккэ бараллар. Мэхээлэ бастыыр, Халла кэнники буолан айаннаан түһэр биэтэккэ тиийэн: “Чэ!” – диир да, Булуччаҕы эргитэ тардар, атын быһа кымньыылаан, сүүрдэн тилигирэтэр. Мэхээлэ батыһан сүүрпүтүнэн барар. Мэхээлэ тыйа Халла Булуччаҕын самыытыгар олорсон иһэр. Халла ыксыыр, биэтэк чугаһаан кэлэр. Халла атын тарда оргууй ойутар, онтон биэтэккэ кэлэн атын быһа биэрэн күүскэ түһэрэр да, Пинигин тыйа син биир Булуччаҕын ыыппат. Онон Мэхээлэ кыайан тахсар. Ол курдук Халла кыайтаран, ити тый үчүгэй ат буолсу диэн, икки иһит арыгылаах Мэхээлэ Пинигиҥҥэ тиийэн арыгы туруоран: “Дьэ, убаай, Булуччахпын биэрэбин, тыйгын миэхэ аҕал”, – диир. Ону Мэхээлэ Пинигин сөбүлэһэн тыйын Халла Хабырыыска биэрэн кэбиһэр.
 
Халла тыйы кыһыннары-сайыннары миинэн сүрдээх ырыганнык тутар. Ол сылдьан сүүрдэн кыайар даҕаны, кыайтарар даҕаны. Тыйы быһа ырыаран дьаабылаан миинэ сылдьан 1917 сыллаахха Халла Илин Үрэххэ тахсар буолар. Ол барарыгар убайа Боронук уола Мэхээччэҕэ туттарар: “Дьэ, убаай, аппын үчүгэйдик көр. Кэллэхпинэ, ат гыныам”.
 
1918 сыллаахха убайым Быччыыка Дьөгүөр Боронук уола Мэхээлэттэн Халла атын биир оҕуһу, биир ынаҕы биэрэн, атыылаһан аҕалар. Онтон ыла “Халла Элэмэһэ” диэн аат иҥмит. Кыһын окко аһатабыт, күн уһаатар эрэ баайан эрчийэбит. Оччолорго аччыктатан баайыы буолара. Баайан эрчийэн баран, убайым нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан сакалаакка сүүрдэрэ, онно мин сүүрдээччи уол этим. Тыа атын барытын кыайара. 1922 сыллаахха сайын улахан ыһыах буолта Чурапчыга, Субуруускай тэрийиитинэн. Онно Таатта улууһа күрэхтэһиигэ анаан сүүрүк ат аҕалбыта. Биһиги аппытын – Халланы күрэхтэһэргэ анаабыттара. Үс биэрэстэ сиргэ Таатта атын кытта сырсан кыайбыппыт. Кэлин тыа сүүрүктэрэ Халлаҕа киирбэт буолбуттара.
 
Онон биһиги аппытын баайан, оҥорон баран, 1924 сыллаахха саас куоракка киирэн иһэн Баатара нэһилиэгэр Сергучев Охонооһой диэн киһи куораттан уот кугас аты атыылаһан таһааран, кыһынын аһатан баран, куоракка сүүрдэ киирээри баайан олорор эбит. Онно тохтооммут хас да хонон, Сергучев атын кытта икки биэрэстэ сиргэ сүүрдэргэ кэпсэтэн сүүртүбүт. Онно баатаралар добуйуону добуйуоҥҥа Сергучев ата буоллулар. Дьэ, кырдьык, Сергучев ата эмиһэ, улахана киһи толло көрөр сылгыта эбит. Оччолорго көнөтүк хайа түһэн сүүрдүү буолара. Дьэ, сүүрдэр күн кэлэн түһэр биэтэккэ бардыбыт. Түһэр биэтэккэ тиийэн баран Сергучев ата мөхсөр баҕайы ат эбит, онон өр баҕайы түһэн биэрбэккэ мөҕүстүбүт. Онтон дьэ түстүлэр да, биһиги аппыт бастаан таҕыста.
 
1926 сыллаахха күһүн, үлэ-хамнас бүппүтүн кэннэ сир харатыгар, биһиэхэ Болтоҥо нэһилиэк Айах уола Новгородов Охонооһой диэн киһи тиийэн кэллэ. Ол Новгородов «эһиги сүүрүк аттаах сураххытын истэн кэллим» диир. Таатта улууһугар сүүрбүтүн устатыгар иннин биэрэ илик түргэн сүүрүк ат үөскээтэ. Мин эмиэ Намтан биир сүүрүк аты булан иккитэ сүүрдэн кыайтардым. Онон эһиги сүүрүккүтүгэр кыттыһан Таатталары кытта оонньуур баҕалаах кэлэн олоробун диир Новгородов.
 
Мин убайым Быччыыка Новгородовтан: “Намтан хайа нэһилиэктэн, ким диэн киһиттэн ылбыккыный ити сүүрүккүн?” – диэн сураһар. Онно Новгородов: «Нам Таастаах нэһилиэк Хоччоххой Борокуоппай диэн киһиттэн ылбытым», – диир. Биһиги дьоммут соһуйа түһэллэр «ити Хоччоххой Борокуоппай биһиги дьоммут табаарыстара, икки сыллааҕыта ити Хоччоххой Борокуоппай сүүрүк буолуо» диэн, аппытыгар биир күөх элэмэс аты таһааран боруобалаан сылдьыбыта уонна биһиги аппытыгар сыстыбат буолан, Хоччоххой Борокуоппай Намыгар төннөн хаалбыта. Дьэ, ол Таатта атыттан төһөнөн хааларын Новгородовтан сураһыы буолла. Онно Новгородов: «Маҥнайгы атаҕар биэрэстэ курдук тутуһар», – диир. Дьэ, ону истэн баран убайым аах таатталары кытта оонньуохха сөп эбит диэн сүбэлэстилэр, онон Новгородов итинник кэпсэтэн дойдутугар барар.
 
Биһиги аппытын кыһыны быһа күөх отунан аһаттыбыт. Аны таатталары кытта хайдах кэпсэтэр туһунан сүбэ буолла. Оччолорго сибээс суох. Чурапчыга Субуруускай улахан үлэһит буолан олорор кэмэ.
 
Убайым Быччыыка Дьөгүөр Субуруускайга сурук суруйтаран ыытарга быһааран миигин биир убайбын кытта Чурапчыга ыытта. Суругу илдьэ Субуруускайга киирдибит. «Туох наада?» – диэн өрө көрө түстэ. Биһиги сурукпутун биэрдибит. Киһибит ааҕан баран үөрэн, хаанныын сырдаата: «Сарсыарда кэлээриҥ», – диэтэ. Биһиги ыалга хонон баран эрдэ хонтуораҕа бардыбыт. Киһибит: «Таатталар үөрүүнү кытта сөбүлэстилэр», – диэтэ.
 
Күн уһаан эрдэҕинэ таатталары кытта көрсөргө сир уонна күн болдьоһон, онно сүүрэр аттары сиэтэн тиийэн, сирэй көрсөн кэпсэтии буолла. Онно түөрт биэрэстэ сири сүүрдэргэ, сүүрэр сири Кыйы диэн Тыараһа сиригэр сөбүлэһэн кэбистибит, ат сакалааттаһыы буолла. Оччолорго суолга хайа түһэн сүүрдүллэр. Онон сүүрдүү бэрээдэгин маннык кэпсэттилэр. Чабакыыннаахтартан биһиги бастакы турабыт уонна тахсар биэтэккэ биэс саһааны манньа биэрэбит, кутурук ыраастыыбыт. Биһиги аппыт кэлин биэтэккэ кулгааҕа урут киирдэҕинэ кыайыахтаах. Икки улуус ааттаах сүүрүктэрэ Халлалаах Чабакыын кэпсэтиилэрин түмүктүүллэр.
 
Итинтэн ыла аппытын баайан бардыбыт. Тааттаттан араас кутталлаах сурах күн-түүн иһиллэн барда: «Боотуруускай ата көтөр кыната суох буоллаҕына, биһиги булгуччу кыайабыт», – диэн. Дьэ, ол иһин Быччыыка Дьөгүөр сэрэхэдийэн, куоракка киирэн Утуктуур Улаан диэн куорат чөмпүйүөн сүүрүгүн кэпсэтэн таһаарда уонна Уус Алдантан биир чулуу сүүрүгү аҕалла, баҕар, кыайтаран хааллахпытына, бу аттарынан киирэргэ оҥостон.
 
Күн уһаан, ылааҥы күннэр буоланнар, аппытын эрчий да эрчий буоллубут. Сүүрдэр күммүт чугаһаан иһэр. Дьэ, бириэмэ кэлэн Быччыыкалаах эрдэ бараллар, түһэр ыал, дьиэ була. Биһиги аппытын сиэтэн Тааттаҕа барабыт, икки хонон Кыйыга тиийэбит. Кыйыттан хоту 3-4 биэрэстэлээх сиргэ тохтоотубут, түһэр ыалбыт эдэр ыаллар эбит. Хас да хонон баран, сүүрдэр күммүт тиийэн кэллэ, аппытын сиэтэн Кыйыга киирэбит. Дьэ дуо, онно көрдүбүт халыҥ норуот диэни. Субуруускайбыт эмиэ баар эбит. Убайым Дьөгүөр аппытын түһэрэргэ Нээстээрэп Сэмэн диэн оҕонньору кытта миигин ыытта. Мин улаатан хааламмын сүүрпэтим. Саастаах гынан баран хаарылык кыра Аҕ°ыайап Бүөккэ диэн уолу сүүртэрдибит. Нээстээрэп биһикки былыргы туомунан аппытын тахсар биэтэги эргитэн баран түһэрэр биэтэккэ бардыбыт. Кыйы мууһун илин баһыгар куулаҕа ыал баар эбит, ол ыал ойбонун чигдитин иһинэн суолбут барар. Биир сааһырбыт киһи ойбонун сааҕын ыраастыы сылдьар этэ, ааһан истэхпитинэ киһибит маннык саҥалаах буолла: «Дьэ, соноҕоһум оҕотоо, ааттаах Чабакыыны манна умса көтөн ааһаар, суон сураҕын сууллар, үрдүк аатын самнар», – дии хаалла.
 
Уһун үрэх устун айаммыт суола тыргылла сытар, уһун үрэҕи бараан тумустаан киирбит сыыры өрө тахсан нөҥүө үрэххэ киирдибит. Онно күөл мууһун ортотугар түһэр биэтэкпит баар эбит. Онно ат, киһи бөҕө мунньустубут. Мин Чабакыыны көрө иликпин, сураһан дьэ көрдүм. Синньигэс атахтаах саһыл улаан уһун сиэллээх, киһи соччо толло көрбөт ата эбит.
 
Тиийэрбитин кытта суол хайытааччылар аттарын миинэн, тахсар биэтэк диэки ойутан хааллылар. Ити суол хайытааччылар Кыйы илин баһыгар киириигэ Чабакыын курдук ат биһи аппытын биэрэстэ аҥаарынан куотан киирэр. Таатталар уруй-айхал бөҕө буолаллар. «Ол иһин биһиги Чабакыыммыт сиринэн барар сылгыны итиччэнэн куоппат буолуо дуо!» – диэн үөрүү-көтүү бөҕө буолаллар. Били аттарбыт муус ортотугар тиийбэккэ эрэ атын сиргэ туораан хаалаллар. Биһиги дьоммут суол хайытааччыларын билэн, дьэ «һуу» гына түһэллэр.
 
Биһиги дьэ аттары ыытаары кэпсэтэн сүүрдэр оҕолору аттарбытыгар мииннэрдибит. Чабакыын иһирдьэ мууска турар, биһиги суолга киллэрэбит, Чабакыыны суолга сиэтэн аҕалаллар да суолга киирбэт, кэннинэн чинэрийэн төннө турар, өр соҕус мучумааннаһан баран Чабакыыны ситэ суолга киллэрбэккэ эрэ чэ диэн баран ыытан кэбистилэр. Кирбэй сыыры тахсыыга биһиги аппыт Чабакыыҥҥа самыытыгар сыста түһэр. Оҕонньорум биһикки аппытын быһа биэрэн, сыыр үрдүгэр тахсан уһун үрэҕи өҥөс гынан көрдүбүт, үрэх арҕаа баһыгар тиийэн эрэллэр эбит, аппыт олох атыппатах. Кыйы илин баһыгар били алгыстаах оҕонньор ойбонугар Халла Чабакыын иннигэр киирэр уонна тахсыы биэтэккэ Чабакыыны бэйэтэ биэс саһаанынан атан тахсар. Мин аппын от кыбыытыгар баайабын. Онно биир оҕонньор кэлэн кыраабылынан кырбыы-кырбыы: «Бу аллараттан таҕыстыҥ дуу, үөһэттэн түстүҥ дуу», – диир.
 
Куорат Утуктуур Улаанын сыарҕаҕа көлүйэн баран Охоноон диэн киһи: «Таатталар, сымыйанан чабыланар эбиккит, бу мин да атым эһигини ханнык баҕарар сүүрүккүтүн кытта сырсыыһы», – диэн суустаһан Таатталар биир сырдык көҕөччөр сүүрүк аттарынан биир биэрэстэ сиргэ Утуктуур Улааҥҥа үстүү ат сакалааттаһан сүүрдэллэр. Утуктуур Улаан тулутуо дуо, аргыый куотан тахсар.
 
Таатталар кэрээнэ суохтарын Халла Сүүрүгэр көрдөрөллөр, бэйэлэрин икки ардыгар уксан 5-6 сүөһүлэрин олоччу уган биэрбиттэрэ. Биһиги түспүт уолбут 5 сүөһүнү үүрэн кэллэ. Бу сүүрдүүгэ оччотооҕу куорат атыыһыттара улаханнык уксубуттара үһү, Боотуруускай, Таатта буолан дьэ ити курдук улахан алдьатыһыылаах ат сүүрдүүтэ ханна да буолта иһиллибэт. Бу сүүрүү 1927 сыллаахха кулун тутарга буолбута.
 
Кэлин 1928 с. Амма улууһун Иһээк Дьөгүөрэ диэн киһи Алдан Харах Семен диэн киһиттэн сүүрүк ат атыылаһан аҕалан биһиги Халлабытын кытта икки биэрэстэ сиргэ сүүрдэн кыайтарбыта.
 
Итинтэн ыла Халла сүүрбэтэҕэ.
 
Чочууда диэн сиргэ Романовтар диэн ийэ ууһа хас да ыал олорбута. Ити Чочуудаҕа балтараа биэрэстэлээх боруобалыыр хонуулаах этибит, онно Халла сиргэ сылдьан соҕотоҕун боруобаланара эбитэ үһү. Ону түүн Романовтар туйаҕын тыаһын истэн, тахсаннар көрөллөрө үһү. Онно туох баарынан сүүрэн сиэлэ нэлэйэн иһэр буолара үһү.
 
Дьэ, ити курдук дьоллоох Дьөһөгөй оҕото Хоптоҕоҕо үөскээн ааспыта, 1932 с. күһүн Быччыыка Федулов өлөр ыарыытыгар ыалдьа сытан атын – Халланы 22 сааһыгар өлөрбүтэ. Халла Сүүрүк сылгыттан уратыта диэн үс хабахтаах уонна биирдии хос сындааһын иҥиирдээх этэ. Хаһа да, тас да сыа диэн олох суоҕа. Федулов Егор Николаевич 1933 сыл сааһыгар өлбүтэ.
 
Халла Сүүрүк тас дьүһүнэ: хараҥа кугас түүлээҕэ, түөрт атаҕа чуккулааҕа, сүүһүгэр туоһахталааҕа, киэҥ араҕас саһарчы көрбүт харахтааҕа, маҥан ардайдаах хойуу, уһун сиэллээх, кутуруктаах этэ. Икки холун бохтотунан үтүлүгү саба уурбут курдук, кутуругун түүтүттэн самыытыгар тахсар кириэстии үрүҥнээҕэ. Дьэ, итинник сылгы этэ Халла Сүүрүк.
 
Сааһыра барбыт дьон кэриэстии санаайаллар диэн суруйдум.
 
Чурапчы улууһун Хоптоҕо олохтооҕо, 1900 сыллаах төрүөх Федулов Петр Николаевич суруйуута.
"Кыым" хаһыат. (http://www.kyym.ru) №18 2016.05.12

Суруйда Baaska. 2017-05-27 13:37:33 VLAST.



Бүгүн 24.10.2017 БИЛЛЭРИИТЭ ТАҺААР - Бу суругу баттаа
 

Страницалар:  1  2  3  4  5  ... 6

Беларус копалката (16.10.2017 14:08:47)
    2 убаһаҕа бырахсабын. Беларусь капалкатын Мэҥэ Хаҥалас, Хаптаҕай.
    Телефон: 89142385428
    61
 
Турецкой доилка (15.10.2017 15:03:21)
    СахаАгроСпецОборудование тэрилтэ суеьу эбэтэр убаьа этигэр Турецкай доильнай аппараттары атастаьар.
    Суеьу этин 400-450солк
    Убаьа этин 350-400солк сыаналаан.
    Сиьилии билсэр номергыт 89618671444
    60
 
роторнай от охсор (15.10.2017 12:02:04)
    СахаАгроСпецОборудование тэрилтэ суеьу эбэтэр убаьа этигэр 100т.р суммалаах Польскай роторнай от охсор атастаьар.
    Суеьу этин 400-450солк
    Убаьа этин 350-400солк сыаналаан.
    Сиьилии билсэр номергыт 89618671444
    59
 
Fekon 200 мотоцикл атыылыыбын эбэтэр атастаһабын (15.10.2017 00:49:37)
    Пробега 2200. Булка анаан оҥоһуулаах.. Докуменнара баар. ПТС биир хаһаайыннаах. 2014 сыллаах.
    Телефон: 89969145334
    58
 
Оҕус (14.10.2017 23:00:03)
    тиҥэһэ аттамыт оҕус атыыланар б.т.89141076549
    57
 
Идэһэ сүөһү. Атастаһабын. (14.10.2017 22:41:37)
    Дорооболоруҥ! Идэһэ сүөһүбүн хойуу элбэх үүттээх ынахха атастаһабын.
    Миэнэ саха, сииргэ да астык.
    Б.Т.: 89243696276
    56
 
МТЗ-82 Беларус атыыланар (14.10.2017 13:57:21)
    Сыаната 230 тыһыынчаҕа, сороҕун убаһанан да буолуон сөп. Билсэр телефоҥҥут: 89681513535
    55
 
Тый атыылыыбын (14.10.2017 03:42:23)
    Тый атыылыыбын б т. 89142881293
    54
 
Айфон6S атыылыыбын (26.09.2017 12:20:17)
    Продаю Айфон6S розовый, в отличном состоянии, куплен в феврале, документы есть, зарядник, 27000руб, торг. Тел:8996-915-93-52 (ватсап)
    53
 
тинэьэ (29.08.2017 00:58:35)
    Тинэьэ (тыьы) атыылыыбын. Ынах гыныаххытын багардаххытына ( Ийэтэ сурдээх хойуу ууттээх,
    Т8ру8хтээх),
    8л8р8н сиэххин багардаххына ( сурдээх эмис , сымнагас эттээх) .
    Б.т 89841146878

    Чурапчыга баар
    52
 
УАЗ коробката. Раздаткалыын . (24.08.2017 20:16:31)
    Старого образца. Туохха эмит атастаһыам. Мэҥэ Хаҥалас. Тел: 89659980709
    51
 
НИВА 21213 2001 сыллаах (24.08.2017 20:06:38)
    Т-25 тыраахтарга атастаһабын.
    Тел: 89644168864
    50
 
Исудзу Эльф (24.08.2017 20:05:12)
    Т-25 эбэтэр Т-16 тыраахтарга атастаһабын. Тел: 89241682309
    49
 
Ыһыллыбыт Сашши тракторы чэпчэки сыанаҕа көрдүүбүн (24.08.2017 20:02:30)
    Тел: 89681526495
    48
 
Тойота Суксид (24.08.2017 16:24:57)
    2008 сыллаах Суксид массыынаны УАЗикка атастаһыам этэ. Сыаната 350 тыһыынча солкуобай. 89142877498
    47
 
Страницалар:  1  2  3  4  5  ... 6
    
Яндекс.Метрика Рейтинг@Mail.ru
^ Үөһээ